Bir şehre bakıp ne gördüğümüz, o şehrin sokaklarına ve tepelerine hangi isimleri mühürlediğimizle yakından ilgilidir.
İstanbul gibi imparatorluklar görmüş, medeniyetlerin kesişim noktasında duran devasa bir metropolde coğrafi adlandırmalar; basit birer tabeladan ziyade, kimliğe, geçmişe ve değer yargılarına dair derin ipuçları taşır.
Bugün Eyüp Sultan sırtlarında Haliç’i kuşbakışı izleyen o meşhur tepe, son dönemde yine oldukça kutuplaştırıcı ve bir o kadar da önemli bir tartışmanın odağında;
Burası İdrisi Bitlisi Tepesi mi olmalı, yoksa Pierre Loti olarak mı kalmalı?
Gündeme getirilen eleştiriler son derece net: Bir yanda, 16. yüzyılda Yavuz Sultan Selim döneminin en kritik diplomatik hamlelerine imza atmış, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’daki beylikleri Osmanlı çatısı altında birleştirerek bölgede asırlar sürecek bir ittifakın mimarı olmuş Kürt alim ve devlet adamı İdris’i Bitlisi var.
Üstelik İdris-i Bitlisi, bizzat bu tepe ve çevresinde medrese ve imaret yaptırmış, kemikleri dahi bu topraklara emanet edilmiş bir figür.
Diğer yanda ise 19. yüzyılın sonunda İstanbul’a gelip buradaki bir kahvehaneyi mesken tutan, oryantalist romanlarıyla tanınan ve dönemin emperyalist Fransız donanmasında görev yapmış Pierre Loti bulunuyor.
İlk bakışta, kendi öz aliminin ve tarihî aktörünün ismini silip, bir Fransız subayının adını İstanbul’un en mahrem ve manevi köşelerinden birine vermek haklı bir sitemi ve vefa çağrısını beraberinde getiriyor.
Bu toprakların çimentosunda emeği geçen, Türk ve Kürt kardeşliğinin tarihsel sembollerinden biri kabul edilen bir şahsiyetin adının kamusal hafızadan kazınmış olması kabul edilebilir bir durum değildir.
Ancak meselenin bir de şehir mirası ve diplomasisi boyutu var.
Pierre Loti, askeri kimliği ve ait olduğu ülkenin sömürgeci geçmişi sebebiyle haklı olarak eleştirilse de Millî Mücadele döneminde İşgal Kuvvetleri’ne ve Batı kamuoyuna karşı Türklerin haklılığını savunan, Anadolu’nun işgaline şiddetle karşı çıkan nadir Avrupalı aydınlardan biriydi.
O dönem TBMM tarafından kendisine fahri hemşerilik unvanı verilmiş, İstanbul halkı ona bir dost olarak kucak açmıştı.
Dolayısıyla tepedeki isim, Cumhuriyet’in ilk yıllarında bir Batılı yazarın Türkiye sevgisini ve diplomasideki bu sıra dışı dostluğu simgelemek adına bir nişane olarak kalmıştı.
Peki, tarih ile turizm, vefa ile şehir hafızası arasında bir seçim yapmak zorunda mıyız?
Eyüp Sultan sırtlarındaki bu tepe, tek bir anlatının dar kalıplarına sığdırılamayacak kadar zengin bir geçmişe sahip.
Tarihsel adalet ve vicdan, İdris’i Bitlisinin bu bölgedeki fiziki ve manevi varlığının hak ettiği şekilde iade edilmesini gerektirir.
Onun adını ve mirasını yok sayan bir şehir politikası eksiktir.
Ancak bunu yaparken, İstanbul’un hafızasına kazınmış uluslararası dostluk halkalarını da toptan reddetmek yerine, kentin mekânsal düzenlemesinde her iki tarihsel şahsiyete de hak ettikleri değeri verecek dengeli bir yaklaşım benimsenebilir.
Şehirlerin hafızası, isimleri birbirine düşürerek değil; her birini kendi tarihsel bağlamında doğru yerine koyarak zenginleşir.
İdrisi Bitlisi’nin idari ve ilmi mirasını tepenin öz kimliğine iade etmek, bu coğrafyanın köklerine duyulan saygının bir gereğidir.