Osmanlı’da Ahilik teşkilatının en güçlü sosyal güvenlik ve finansal dayanışma ayağını oluşturan Orta Sandığı (Teavün Sandığı), esnafın zor günde sırtını dayadığı, faizsiz kredi alabildiği ve iflas eden üyelerini yeniden ayağa kaldırdığı muazzam bir yardımlaşma mekanizmasıydı.
Bugün küçük esnafın bankalar karşısında yüksek faizlerle ezildiği, kriz dönemlerinde finansmana erişimde büyük zorluklar yaşadığı düşünüldüğünde, bu tarihi modelin günümüz esnaf kefalet kooperatiflerine ve finansal destek mekanizmalarına uyarlanması hayati bir önem taşımaktadır.
Orta Sandığı ruhunun modern finans sistemine entegre edilebileceği somut alanlar ve reform önerileri şunlardır;
1. Faizsiz ve Kar-Zarar Ortaklığına Dayalı "Sosyal Esnaf Fonu"
Geleneksel Orta Sandığı’nda esnaf, gelirine göre sandığa belirli bir aidat (orta akçesi) öder, bu biriken havuz ise zor durumdaki esnafa faizsiz kredi olarak aktarılırdı.
*Günümüz Uygulaması; Mevcut esnaf kefalet kooperatiflerinin işleyişindeki banka kredisi ve faiz sarmalından kurtulmak için, tamamen faizsiz ve katılım bankacılığı prensiplerine dayanan "Esnaf Dayanışma Havuzları" kurulabilir.
*İşleyiş Modeli: Büyük zincir marketlerden ve büyük sermayeli perakende devlerinden alınacak ciro bazlı özel bir "Haksız Rekabet Dengeleme Payı" veya devletin bu fonlara sağlayacağı vergi muafiyetli katkılar doğrudan bu havuza aktarılabilir. Esnaf, piyasa dalgalanmalarında veya kriz anlarında bu havuzdan sıfır faizle veya çok düşük masraf karşılığı likidite desteği alabilir.
2. İflas Önleyici ve "Yeniden Başlangıç" (Re-start) Sigortası
Orta Sandığı, işleri bozulan veya dükkânını batıran bir esnafın borçlarını öder, tezgâhını yeniden kurmasını sağlar ve onu toplumun dışına itmezdi.
*Günümüz Uygulaması: Bugün ekonomik krizler veya yüksek enflasyon nedeniyle kepenk kapatmak zorunda kalan esnaf, ağır borç yükü altında ezilmekte ve bir daha ticarete dönememektedir. Orta Sandığı ruhuyla, esnafa yönelik zorunlu bir "Ticari Can Simidi Sigortası" entegre edilebilir.
*İşleyiş Modeli: Esnafın iflas etmesi durumunda, bu fon devreye girerek yasal borçların yapılandırılmasını sağlar, esnafın kilitlenen çek/senet krizini çözer ve mesleğe yeniden tutunabilmesi için ona faizsiz "can suyu" sermayesi sunar.
3. Mesleki Eğitim, Çırak ve Kalfa Destek Bursları
Orta Sandığı sadece borç veren bir finans kasası değil, aynı zamanda esnafın çocuklarının eğitimi, çırakların barınma ve iaşe ihtiyaçlarının karşılandığı bir sosyal güvenlik kurumuydu.
*Günümüz Uygulaması: Günümüzde çırak ve kalfa bulmakta zorlanan esnaf teşkilatı, mesleki eğitime yeterli teşvikin olmamasından şikâyetçidir. Esnaf kefalet mekanizmaları sadece dükkân sahibi esnafa kredi veren yapılar olmaktan çıkarılmalıdır.
*İşleyiş Modeli: Fonun gelirlerinin bir kısmı, meslek liselerinde okuyan veya çıraklık merkezlerinde zanaat öğrenen gençlerin burslandırılmasına, sigorta primlerinin devletle ortaklaşa karşılanmasına ve esnafın kalifiye eleman maliyetinin hafifletilmesine ayrılmalıdır. Böylece Ahilikteki nesil aktarımı güvence altına alınmış olur.
4. Denetimli ve Şeffaf "Ehl-i Hibre" Kredi Komiteleri
Geçmişte sandığın parası kimin alacağına, kimin gerçekten ihtiyacı olduğuna loncanın ileri gelenleri ve ehl-i hibre (bilirkişiler) karar verirdi. Kaynaklar israf edilmez, hak edene ve dürüst esnafa verilirdi.
*Günümüz Uygulaması: Esnaf kredilerinin bazen siyasi veya torpilli mekanizmalarla gerçekten ihtiyacı olmayanlara gitmesi eleştirilen bir konudur.
*İşleyiş Modeli: Esnaf kooperatiflerinin kredi dağıtım kurullarına meslek odalarından, esnaf birliklerinden ve vicdani kanaati yüksek saygın kişilerden oluşan bağımsız "Hibre Komiteleri" entegre edilmelidir. Kredinin gerçekten hammadde alımına mı, borç kapatmaya mı yoksa lüks tüketime mi gideceği yerinde incelenerek adil bir dağıtım ağı kurulmalıdır.
Sonuç
Osmanlı’nın Orta Sandığı kültürü, modern ekonomideki soğuk bankacılık ve haciz sistemine karşı "İnsan Odaklı Dayanışma"nın en somut örneğidir. Esnaf kefalet kooperatiflerinin sadece para veren birer aracı kurum olmaktan çıkarılıp, riskleri paylaşan, iflas edeni koruyan ve zanaatkârı destekleyen birer "Ahilik Sandığı"na dönüştürülmesi, yerel ticaretin omurgasını kurtaracaktır.