Tarih; yalnızca zaferlerin, taçların ve iktidar değişimlerinin değil, aynı zamanda fırtınalı dönemlerde kendi inanç pusulasından sapmayanların, fikirleri uğruna can verenlerin acı ama onurlu hatıralarıyla yazılır.
Cumhuriyet’e giden yoldaki o sert ve sancılı geçiş döneminin en çok tartışılan, acıları ve duruşuyla hafızalara kazınan sembolik figürlerinden biri de hiç şüphesiz İskilipli Mehmed Âtıf Hoca’dır.
Paylaştığımız bu çarpıcı satırlar, Âtıf Hoca’nın hayatının üç kritik dönüm noktasına ışık tutuyor:
Geleneksel kimliği ve inanç bütünlüğünü savunan Frenk Mukallitliği ve Şapka risalesi, Millî Mücadele yıllarındaki karmaşık siyasi atmosferde Teâlî-i İslâm Cemiyeti bünyesinde verdiği hukukî ve vicdanî mücadele ve nihayet Ankara İstiklâl Mahkemesi’nin gölgesinde son bulan trajik ömrü...
Bir Fikir İnsanı ve Kültürel Kimlik Arayışı
Âtıf Hoca’nın Şapka Kanunu’ndan önce kaleme aldığı Frenk Mukallitliği ve Şapka risalesi, dönemin aydınları arasında hararetle tartışılan "Batılılaşma" meselesine dini ve kültürel bir refleksin ürünü olarak yaklaşma çabasıydı.
Ona göre kılık kıyafet, sıradan bir kumaş parçasından ibaret değildi; bilakis bir medeniyetin, bir inancın ve yaşam tarzının dışa vurumuydu.
Yeni rejimin "asrî ve Batılı" bir toplum inşası hedefiyle tamamen zıt düşen bu fikirler, ne yazık ki dönemin siyasi tansiyonu içerisinde hukuki bir gerilimin fitilini ateşledi.
O, inandığı değerleri ve amel-iman bütünlüğünü savunmanın bedelini, fikirlerinin mahkûm edilmesiyle ödeyecekti.
Fırtınalı Bir Dönem ve Siyasi Girdaplar
Tarihsel figürleri değerlendirirken dönemin kaotik ve baskı dolu atmosferini göz ardı etmek büyük bir haksızlık olur.
Teâlî-i İslâm Cemiyeti’nin başındayken İstanbul hükûmetinin baskılarıyla hazırlanan o meşhur beyanname karşısındaki duruşu, Âtıf Hoca’nın hakiki yüzünü gösteren en net kanıtlardan biridir.
Oylamada çıkan eşitlik karşısında olumsuz oy vererek beyannameyi usûlen reddeden Âtıf Hoca, dönemin zorlamalarına ve kirli siyasetine karşı mesafesini korumaya çalışmıştı.
Buna rağmen mühürsüz ve imzasız olarak Yunan uçaklarından atılan o beyannamenin yarattığı haksız töhmet, onun kaderini çizen en karanlık halkalardan biri oldu.
İstiklâl Mahkemesi ve Tarihe Geçen O Savunma
Ankara İstiklâl Mahkemesi’ndeki yargılama, dönemin hukuk anlayışının ne denli sert ve tavizsiz olduğunun en somut göstergesidir.
Mahkeme başkanının şapka ve sarığı karşılaştıran sözlerine karşılık, arkadaki bayrağı işaret ederek “Biri Türk, diğeri İngiliz bayrağıdır; hammaddesi aynı olsa da anlamları farklıdır” şeklindeki cevabı, onun ne denli keskin bir entelektüel zekâya ve cesarete sahip olduğunu gözler önüne serer.
Savcının 3 yıl hapis cezası istemesine rağmen, Hoca’nın savunma haklarından tamamen vazgeçmesi ve boynuna geçirilen ilmiğe sükûnetle yürümesi, onun için ölümün bile inancından ve onurundan daha kıymetli olmadığını kanıtlar niteliktedir.
Yıllar boyunca kimsesizler mezarlığında kalan kabrinin uzun uğraşlar sonucu memleketi İskilip’e taşınması, bu milletin vicdanında saklı kalan bir vefa arayışının sonucuydu.
Vefa ve Vicdan Borcu
Bugün, değer verdiğimiz mümtaz bir ilim insanı olan İskilipli Mehmed Âtıf Hoca’yı anarken düşmemiz gereken en temel not; tarihi sadece kazananların gözünden değil, o dönemin acılarını çekenlerin vicdanıyla da okuyabilmektir.
O, inandığı değerler uğruna çile çekmiş, boyun eğmemiş ve adını tarihin altın sayfalarına gözyaşı ve onurla yazdırmış bir kıymettir.
Ruhu şad, mekânı cennet olsun. Unutulmasın ki, hakikatler zaman alır ama asla kaybolmaz.